• VTEM Image Show

    Эрхэм хэрэглэгч та

    Интернэт хэрэглэгч та цаг хугацаа орон зайнаас үл хамаарч манай сайтаар зочлох боломжтой
  • VTEM Image Show

    Борнуур сум

    Борнуур сумын төвийн суварга
  • VTEM Image Show

    Борнуур сумын содон судлалын музей
  • VTEM Image Show

    Борнуур сумын Нарт багийн нутагт орших Аглаг бүтээлийн сүм
  • VTEM Image Show

    Д.Самдан баатарын хөшөө

БОРНУУР СУМ

ТӨВ АЙМГИЙН БОРНУУР СУМЫН ТАНИЛЦУУЛГА
                 
                Бэлэг тэмдэг                                                                   Дээд шагналын тэмдэг,
       Борнуур нутаг       Борнуур миний л нутаг                 Самдан баатарын дүр бүхий цом
               Дууны үг       Борнуур миний төрөлх нутаг         Борнуурын мэдээ сонин 11 сар  12 сар  2016.03 сар
ЕРӨНХИЙ  МЭДЭЭЛЭЛ
Төв аймгийн Борнуур сум нь хуучнаар Түшээт хан аймгийн Баатар ван Наваанюндэнгийн хошуунд харъяалагдаж байсан. 1954 онд Борнуурын гахайн заводыг Эрнист Телмэний нэрэмжит Замтын нэгдэлтэй нэгтгэн Борнуурын САА, 1938 онд Баян-Өлзийт сумыг байгуулж 1959 оны улсын бага хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Баян-Өлзийт сумыг Борнуур сум болгосон түүхтэй. Өгөөмөр, Мандал, Бичигт, Нарт гэсэн 4 багийн нийт 5108 хүн амьдардаг. Мал 108017 толгой малтай.
Газар зүйн байршил  Төв аймгийн баруун хойд хэсэгт:   Улаанбаатар хотоос 105 км,  Аймгийн төвөөс 155 км зайд байрладаг. Улаанбаатар хот болон Төв аймгийн Батсүмбэр, Баянчандмань, Баянцогт, Жаргалант, Сэлэнгэ аймгийн Баянгол, Мандал сумдтай тус тус хиллэдэг.
 Байгаль, газар зүйн онцлог
Далайн төвшинээс дээш 1000-1500 м өргөгдсөн. Физик газар зүйн хувьд Хэнтийн захын уулсын мужид, геоморфологийн хувьд Сэлэнгийн бэсрэг уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлийн эрчим 7 балл.
Сумын нутаг дэвсгэр нь ойт хээрийн бүс нутаг тул мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд тохиромжтой.
 Цаг уурын нөхцөл
Хуурайдуу сэрүүн зунтай, хахир өвөлтэй.
  • 1 дүгээр сарын дундаж температур -30°С
  • 7 дугаар сарын дундаж температур +20°С
  • Жилийн дундаж салхины хурд 4-6м/с
  • Жилийн хур тунадасны нийлбэр 250-350 мм
 Газар нутаг
Нийт газар нутгийн хэмжээ114687 га.
 
Төрийн алба
Нийт 144 төрийн албан хаагчтай. Үүнээс Улс төрийн албан хаагч 7, Төрийн захиргааны албан хаагч 9, Төрийн үйлчилгээний албан хаагч 128байна.     
ЭДИЙН ЗАСАГ
Сумын хэмжээнд 2015 онд нийт 103 аж ахуйн нэгж байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулж 4.5 тэр бум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, 325.2 сая төгрөг төвлөрүүлжээ.
Жилд дундажаар сүү, сүүн бүтээгдэхүүн 4-5 сая литр, 12-15 мянган тн төмс, хүнсний ногоог Улаанбаатар хот болон бусад газруудын зах зээлд нийлүүлж байна.
Сумын хэмжээнд нийт 270 гаруй иргэн, аж ахуйн нэгжийн 75 байшин зоорь, 300 нүхэн зоорь, нийт 375 зооринд 12100 тн төмс, хүнсний ногоо хадгалах боломжтой юм. Мөн түүнчлэн 45 иргэн, аж ахуйн нэгж 51 хүлэмжинд нарийн ногоо тариалж, 105 тн ургацхураан авч, зах зээлд нийлүүлж ашиг орлогоо нэмэгдүүлж, сүү сүүн бүтээгдэхүүн боловсруулах чиглэлээр “Борнуур Фүүдс”ХХК, “Бэрх-Оч”ХХК зэрэг аж ахуйн нэгжүүд үйлажиллагаа явуулж 64.5 сая төгрөгний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна.
Өнөөдөр тус суманд ЗДТГазар, 900 шахам сурагчтай 11 жилийн дунд сургууль, 15 ортой хүн эмнэлэг, 140 хүүхдийн цэцэрлэг, Соёлын төв, ШТСтанц, ХААН банк, Төрийн банк, Хас баян-Өлзийт ХЗХоршоо, Эрчим хүчний салбар, аялал жуулчлалын “Ар монгол травел”, “Удамт жонон” жуулчны бааз, “Дуганхад жуулчин”, “Ёлхад”зэрэг амралтын газрууд, “Урьхан”, “Бамбарууш” ,,Буугаад мордоё,, зэрэг зоогийн газар, үйлдвэр, үйлчилгээний 16 цэг үйл ажиллагаа явуулж байна.
                                   СУМЫН ХӨДӨӨ АЖ АХУЙ
 1. Мал аж ахуй
Сумын хэмжээгээр нийт цэвэр үүлдрийн 681, эрлийз 2054, нутгийн шилмэл омгийн 76толгой мал тоологдсон нь нийт малын 17.8хувь болж байна.
860 мал бүхий өрхөөс 424малчин өрх, 436малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 61.1 хувийг эзэлж байна.
2015 онд Тэмээ 46, Адуу 9253, Үхэр 15720, Хонь 46759, Ямаа 36239, Бүгд 108017 мал тоологдсон. Нийт малд тэмээ 0,04 хувь, адуу 8,5хувь, үхэр 14,5 хувь, хонь 43,2хувь, ямаа 33,5хувийг тус тус эзэлж байна.
2. Газартариалан
Сумын хэмжээгээр 2015 онд 890 га-д үр тариа, 750 га талбайд төмс, 268 га-д хүнсний ногоо, 410 га талбайд тэжээлийн ургамал тариалж, 450 тн үр тариа, 12080 тн төмс, 3020 тн хүнсний ногоо, 720 тн тэжээлийн ургамал хураан авсан.
 Дэдбүтэц     Зам тээвэр.
Сумын газар нутаг дээгүүр босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай улсын чанартай 44 км авто зам дайран өнгөрдөг. Улаанбаатар хотоос Алтанбулаг чиглэлийн хатуу хучилттай хар замаас сумын төв хүртэлх 7.45 км хатуу хучилттай зам 2013 онд ашиглалтанд орсон.
Цахилгаан хангамж. Тус сум нь Дархан-Сэлэнгийн эрчим хүчний системд холбогдсон. Сумын төвд 110/35/10 квт-ын дэд станцтай.
Усан хангамж. Сумын хэмжээнд цэвэр усны эх үүсвэрийн гүний 110 худаг, 16 м3 багтаамжтай 3 усан сантай.
Дулаан хангамж. Сумын төвд ЗДТГазар, Эрүүл мэндийн төв, Соёлын төв, Цэцэрлэг, Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулиуд өөрсдийн харьяа бага оврын уурын зуухуудтай. Сумын төвийн нэгдсэн халаалтын уурын зуухыг Япон улсын 1,3 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар “АНУ” сервис ХХК барьж ашиглалтанд ороод байна.
 НИЙГМИЙН ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД
Хүн ам             5108                       Өрхийн тоо        1556
Шилжилт хөдөлгөөн   2011-2015онуудад шилжин суурьшигчдыг харуулбал:
 

2011

2012

2013

2014

2015

Шилжин ирэгсэд

110

107

161

124

112

Шилжин явагчид

84

76

149

163

169

 
 
 
 
 
Тус сум нь Улаанбаатар хоттой ойр оршдог нийт хүн амын 73.4 хувь нь сумын төвд амьдардаг, эрчимжсэн МАА, газар тариалан эрхэлдэг сум юм. Энэ нөхцөл нь хүн амын шилжилт хөдөлгөөний тогтвортой байдалд эерэгээр нөлөөлж байна.
Сумын хүн амын 70 хувь нь залуу болон дунд насныхан, 25 хувь нь хүүхэд, 5 хувь нь ахмад настнууд байна.
Орон сууцны хангамж
Сумын хэмжээнд инженерийн хангамжгүй 36 айлын нэг орон сууц, 24 айлын 2 орон сууц байгаа бөгөөд бусад нь амины орон сууц, гэр сууц юм. Суманд сүүлийн жилүүдэд шинээр инженерийн бүрэн хангамжтай орон сууц баригдаагүй.
Нийгмийн үйлчилгээний барилга, байгууламж

1

Сургууль

хүүхэд

904

2

Сургуулийн дотуур байр

ор

100

3

Цэцэрлэг

хүүхэд

234

4

Эмнэлэг /хэвтэж эмчлүүлэх/

ор

15

5

Спорт заал

тоо

1

6

Биеийн тамирын талбай

м2

4000

7

Соёлын төв

тоо

1

8

Номын сан

суудал

25

9

Банк

тоо

3

10

Халуун ус

тоо

1

Ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль
Ерөнхий боловсролын12 жилийн сургуулийн 24бүлэгт 904хүүхэд өдрөөр суралцаж, 45 багш, 21 үйлчилгээний ажилтантай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Бага ангийн хамран сургалт 94.8 хувь, суурь боловсролын хамран сургалт 91.1 хувьд хүрсэн.
Ерөнхий боловсролын сургуульд мэргэжилтэй багшийн хангалт 100 хувьтай байна.
Мэргэжил дээшлүүлэх хөрвөх сургалтанд нийт 25 багш хамрагдсан байна.
  • Ерөнхий боловсролын 12 жилийн бүрэн дунд сургууль
  • Тус сургуульд одоо 4 заах аргын нэгдэлд 904 сурагч, насан туршийн боловсролын 23 сурагч, эчнээ сургалтанд 10 сурагч хамрагддаг.
  • Нийт багш нарын 54,5% нь мэргэжлийн зэрэгтэй, боловсролын тэргүүний ажилтан багш 9, магистр багш 3, тэргүүлэх зэрэгтэй багш 2, заах аргач зэрэгтэй 24 багш ажиллаж байна. Бага боловсролын хамран сургалт 95,8%, суурь боловсролын хамран сургалт 96,9 хувь байна.
Хүүхдийн цэцэрлэг
Тус цэцэрлэг нь 1941 онд 1 багш, 25 хүүхэдтэй байгуулагдсан. Одоо “Өсөхнахиа”цэцэрлэг 140 хүүхдийн багтаамжтай, 1980 оны 12 сарын 25-нд ашиглалтанд орсон. Цэцэрлэгийн барилгын талбайн хэмжээ 2776 м2, газрын хэмжээ 0,54 га талбайтай.
Сумын хэмжээний 2-5 насны 396 хүүхдээс үндсэн бүлэгт 217 хүүхэд, гэр цэцэрлэг, хувилбарт сургалт буюу сувилалын бүлэгт 160 хүүхэд хамрагдаж, нийт сургуулийн өмнөх боловсролд 377 хүүхэд буюу 95.2 хувьтай хамруулж байна.
  • Өсөх нахиацэцэрлэг
  • 21 багш, ажиллагчидтай
Эрүүл мэндийн төв
 
Суманд 15 ортой 1 эмнэлэг, 2 эмийн сан үйлажиллагаа явуулж, 4 их эмч, эмнэлгийн тусгай мэргэжилтэн 14, үйлчилгээний 12 ажилтан ажиллаж байна.
2014 онд 109 хүүхэд мэндэлсэн. Нийт өвчлөлийг авч үзвэл халдварт бус өвчлөл 780, осол гэмтэл 54, халдварт өвчлөлийн 14 тохиолдол гарсан байна. 2014 онд 1137 дуудлага хүлээн авч иргэдэд үйлчлэн, 456 хүнийг хэвтэн эмчлүүлж, ЭМДаатгалд хамрагдсан 422 иргэнд 3,1 сая төгрөгийн хөнгөлттэй эмээр үйлчлэв. Шинээр улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 15 ортой 2 давхар эмнэлгийн барилга 2013 оны 12 сарын 27-нд ашиглалтанд орж үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Соёлын төв
1959 онд ашиглалтанд орсон. 250 хүний суудалтай Соёлын төв дурлагийн тоглолт, дугуйлан, номын сангийн үйлчилгээ зэрэг соёл урлагийн бүх үйл ажиллагаа явагддаг. 2013 онд соёл урлагийн арга хэмжээ 210 удаа зохиогдож, 1917 иргэн хамрагдаж 24150 үзэгчдэд үйлчлэв. Мөн 665 уншигчдад 3990 ширхэг ном олгож ажиллалаа.
  • Тус соёлын төв нь 8 ажилтантай. Шинээр соёл-спортын цогцолборыг барих зураг төсөв нь хийгдсэн.
Шашин сүм хийд
  1. Аглагийн хийд \бүтээлийн сүм\
  2. Өлзийбадруулагч хийд \Аймгийн ИТХ-ын шийдвэртэй\ Содон судлалын музейтэй
  3. “Хайрын их өргөө” христийн цуглаантай. Дагагч 5 хүнтэй, сүмийн гишүүн 30-40 хүнтэй.
  4. “Үнэний гэрэл” христийн цуглаантай, Дагагч 21 хүнтэй, 60 гишүүнтэй.
  5. “Амар тайван” ТББ христийн цуглаан өөрийн байртай. 60 гишүүнтэй.
Ажилгүйдлийн түвшин
Суманд хөдөлмөрийн биржид бүртгэлтэй ажилгүй иргэн 123 байна. Нийт ажилгүй иргэдийн 74 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл15 хувийг дээд, 3 хувийг тусгай дунд, 58 хувийг бүрэн дунд, 20 хувийг бүрэн бус дунд, 5 хувийг бага буюу боловсролгүй хүмүүс тус тус эзэлж байна.
Хот байгуулалт, газрын харилцаа
Сумын хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг 2010 онд орон нутгийн төсвийн санхүүжилтээр боловсруулсан.
2014 оны байдлаар 2240 иргэн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар 356.28 га газар өмчилж, 346 иргэн аж ахуйн нэгж өвөлжөө, хаваржааны зориулалтаар 25.87 га газар, 63 иргэн, аж ахуйн нэгж зуслангийн зориулалтаар 46.72 га газар, 24 иргэн, аж ахуйн нэгж амралт, аялал жуулчлалын зориулалтаар 223.3 га газар, 918 иргэн 121 аж ахуйн нэгж газар тариалангийн зориулалтаар 7854 га газар эзэмшиж байна.
2009 онд хадлангийн газрыг хуваарилснаар Хадлангийн газар ашиглагч 812 иргэн, 2 аж ахуйн нэгж, байгууллага бүртгэлтэй байна. Нийт 4850 га хадлангийн газар дахин хуваарилалтанд хамрагдсан.
Нийт хадлангийн талбайгаа 812 иргэн, аж ахуйн нэгжид газрын нөөцөд тохируулан хуваарилж өгч, эзэнжүүлэх, бүртгэлжүүлэх, кадастрын зураглалд хамруулах ажлыг улсын хэмжээнд анх удаа зохион байгуулсан. Ингэж эзэнжүүлснээр 2014 оны байдлаар нийт 1278 га хадлангийн талбайг 28.5 сая төгрөгийн төсөл хөтөлбөр болон хувийн хөрөнгө оруулалтаар хашиж хамгаалаад байна.
Сумын сор /брэнд/ бүтээгдэхүүнүүд
  1. Витара сортын төмс \аймгийн шилдэг бүтээгдэхүүн\
  2. Тослог өндөртэй сүү
  3. Гүүний айраг
  4. Ингэний хоормог
  5. Даршилсан ногоо
  6. Амтат боорцог
Түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлс
  1. Бороогийн суурин \улсын хамгаалалтанд\
  2. Ноён уулын хүннүгийн үеийн булш \улсын хамгаалалтанд\
  3. Өлзийбадруулагч хийд, содон судлалын музей \сумын хамгаалалтанд\
  4. Улсын баатар Д.Самдангийн хөшөө \сумын хамгаалалтанд\
  5. Аглаг бүтээлийн сүм хийд \сумын хамгаалалтанд\
  6. Борнуур бортолгой дахь Дашлин сүм суварга \сумын хамгаалалтанд\
  7. Хүннүгийн үеийн бороогийн суурин
  8. Хадны сүг зураг \Өвөргууль, баасны ам\
  9. Дөрвөлжин булш \Баянгол, Өвөр гууль, Шавартай, Хүрэлтий, Салхит, Ихэрийн нуруу\
  10. Хирэгсүүр \Баянгол, Өвөргууль, Шавартай, Хүрэлтий, Салхит, Ихэрийн нуруу\
      СУМЫН ХӨГЖЛИЙН ЦААШДЫН ЗОРИЛТУУД
Тус сум нь “Хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн гаралтай байгалын цэвэр бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч сум” болох зорилго тавьж дараах гол зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллаж байна.Үүнд:
  • Эдийн засгийн бүтцийг боловсронгуй болгож, хэрэглэгч сумаас үйлдвэрлэгч сум болох суурь нөхцөлийг бүрдүүлэх
  • Ажлын байрыг нэмэгдүүлж, ажиллах хүчний байршлыг хүн амын суурьшил, газар нутгийн зохион байгуулалт, эдийн засгийн бүтэцтэй уялдуулан зөв байршуулах
  • Нийгмийн дэд бүтэц, Орон сууцны хангамжийн хувийг дээшлүүлэх зэрэг болно.

 

НЭЭЛТТЭЙ УТАС

Сүүлд нэмэгдсэн

Цаг агаар